Lukas Urepeleko herritar bat zen, Amerikara gazterik joana. Azken aldera bixita batzuk egin zituen
Urepelera eta bertsozale beroa zen: Mattin ere ekarrarazi izan zuen Urepelera, Xalbadorrekin kanta
zezan.
Behin, egonaldi baten ostean, Lukasek Amerikatik dirua igorri zion erretoreari, apaiz etxean bazkaria
egin zezaten lau lagunek (tartean zen Xalbador); bazkaldu soilik ez, afaldu arte ez ziren atera
apaizarenetik! Lukasi eskerrak bidaltzeko, bertsoak jar zitzala eskatu zioten lagunek Xalbadorri.
Herritik alde egin beharrean suertatu den etorkinaren ahotik jarrita koplak dira.
Kantua Karidadeko Bentak plazaratu zuen “San Quirico” CDan (2006 Gaztelupeko Hotsak).
Emakume baten samina, senarra Espainian preso dagoelako.
Joxe Austin Arrieta idazleak kopla zaharren estiloa eman zion sortari, naturako irudiak baliatuz.
Doinua Anton Latxak sortuta, Oskorri taldeak plazaratu zuen kantua.
Amerikan aberastutako gizon bati Oiartzungo Galtzareta baserriko neska gaztea gustatzen zitzaion.
Garai hartako moldetan, emakumearekin berarekin hitz egin aurretik, lehenik gurasoekin egin zuen
“esposatzeko” tratua. Joan da gero emakumearengana; berekin ezkondu nahi zuela, hitzez esaten
ausartzen ez, eta bertsotan azaldu zion.
1936ko Bertso Guduaren finalean, gai-jartzaile aritu zen aurreko edizioko irabazlea: Basarri.
Gaiak bertsotan ematen zizkien lehian ari ziren 9 bertsolariei.
Bertso batekin gai hauxe jarri zien denei, txandan-txandan, abestu zezaten: gerra.
Ilarako azken bertsolariek ez zuten lan erraza, ideia berriekin entzuleak harritzea.
Baina Txirritak asmatu zuen, kantatzen seigarrena izanagatik, inork eman gabeko arrazoiak ematen,
umorez.
1936ko Bertso Gudua Txirritak irabazi zuen. Urte hartantxe hilko zen.
Gerrak harrapatu aurretik joan zen Txirrita.
“Neguaz primadera” doinuaren jatorrizko sortan, apexa (edo tximeleta) eta lorearen arteko maitasun
istorioa ezagutu genuen. Sorta honetan, aldiz, lore beldurtuak aurre egingo dio bere zapaltzaileari,
Txorimaloburuari. Aurre egitera ausartzeko, loreak amorru handia sentitu behar izan du;
zapaltzen gaituztenean, amorrua sentitzea ezinbestekoa zaigu, besteei mugak jartzeko.
Mikel Laboak 1985ean grabatu zuen kantua, berak sotutako doinuaz. Hitzak Joseba Sarrionandia
idazlearenak dira; kopla zaharren estilora, naturako irudiak baliatuz, maitasunaz ari da.
Goizean, ohetik jaiki berritan, komunean eseri gara lasai.
Baina atea kas-kas jo digute, azkar amaitzeko esanaz…
Eman ditzagun gure erantzunak, zirtoka!
Horretarako, aldiro txarteletako hitzak berrantolatu beharko ditugu, gure erantzunak errimatu dezan.
Zirtoak osatu ditugunean, abestu ere egin genitzake: esaldiek kopla txikiko neurria dute-eta!
Bukatzeko, zortziko txikian ere abestu genitzake: erabaki dezagun, horretarako, lau esaldiak (edo "puntuak") zein ordenatan antolatu...
1864an, Anton Abadiak Saran antolatutako sariketan, bigarren saria jaso zuen sorta honek.
«A. Salaberry» sinatu zuen autoreak; ikerlari batzuen hipotesia da Elizanburu izango zela.
Solferino, Italiako herri bat da. 1859an gudua izan zen bertan; Italiaren bateratze prozesuan zeuden eta, Solferinon, frantziar eta sardiniar armadak austriarren armadari gailendu zitzaizkien.
Gudu hartan itsututako soldadu baten istorioa kontatzen du sortak, lehen pertsonan.
Elizanburu bera ere, apaiz ikasketak utzita, Frantziako armadan sartu eta kapitain izan zen.
1871an, Napoleon menderatua izan zenean, itzuli zen Sarara.
Donostiako Loiola auzoan, erromerian, Bilintxek neska batekin izandako elkarrizketa islatzen du.
Sorta honek doinu aldaera asko ditu; horietan bi ezagunenak entzungai ditugu bertan.
Bilintxek, loreek udan ihintza maite duten bezala, maite du neska gazte bat. Neskaren dohainak munduko gauza eder guztiekin konparatuko ditu bertso sortan zehar eta ezkontzeko eskatuko dio.
Erreguka amaituko du azken bertsoa: “izazu nitaz kupira!”.
Sorta honek doinu aldaera asko ditu; plazan erabiltzen diren bi aldaerak ditugu hemen entzungai, Benito Lertxundi eta Kepa Junkeraren eskutik bata, Kalakan taldearen eskutik bestea.
Bertsoek azaltzen dutenez, errota zaharrak alea xehetzean negar egiten duen bezalaxe, triste dago bertsolaria ere, bihotz minez, ezinezko maitasunagatik.
Doinua Xabier Letek sortu zuen eta kantua ezagun egin zen Xabier Letek eta Lourdes Iriondok abestuta.
Apexa (edo tximeleta) eta lorearen arteko maitasuna agertzen du.
Goizero, eguzki argitan, tximeleta hegan joaten da lorez lore eta iluntzean, eguzkia sartzean, itzuli egiten da hain maitea duen lorearengana.
Loreak ere nahi luke apexarekin hegan joan baina lurrari lotuta dago.
Behin, ordea, haize kolpeak jo zuen, gaizto…
Apexa eta lorea elkarri hizketan entzungo ditugu, hika.
Bertso sorta hau 1862ko Lore Jokoetan aurkeztu zuen Elizanburuk.
Luzia Goñi Aizarotzen jaio zen (Basaburua bailaran, Nafarroan) baina, umea zela, bere jaioterria
husten ikusi zuen, aberatsek herriko lur denak erosita. 1970ean eskaini zion sorta hau bere jaioterriari
eta “Principe de Viana” aldizkarian argitaratu zen.
Esaldiak nahas-mahasean jarriko ditugu mahai gainean. Bi esaldi lotuz, esaera zaharrak osatuko ditugu: adi errimari eta zentzuari!
Esaerak osatutakoan, mezua ulertzeari tartea emango diogu: zer da esaera zahar horrek esan nahi duena?
Pentsa dezagun esaera zahar horri ondo doakion egoera bat!
Maddi Sarasuaren kopla sorta, nahas-mahasean emango zaigu. Txartel bakoitzean, puntu bat emango zaigu. Guk bi puntu lotuz, koplak osatu beharko ditugu. Puntuak xuxen lotzeko, adi errimari eta esaldien zentzuari!
Estitxu Arozenaren kopla sorta, nahas-mahasean emango zaigu. Txartel bakoitzean, puntu bat emango zaigu. Guk bi puntu lotuz, koplak osatu beharko ditugu. Puntuak xuxen lotzeko, adi errimari eta esaldien zentzuari!
Maddalen Arzallusen kopla sorta, nahas-mahasean emango zaigu. Txartel bakoitzean, puntu bat emango zaigu. Guk bi puntu lotuz, koplak osatu beharko ditugu. Puntuak xuxen lotzeko, adi errimari eta esaldien zentzuari!
Kopla txikian, aldiro irakasleak puntu bat abestuko digu.
Guk puntu horren erantzuna osatu behar dugu; horretarako, txarteletan ditugun hitzak nola antolatu erabaki beharko dugu.
Adi: zein hitz jarriko dugu esaldi amaieran, errimatu dezan?
Etxe bat irudikatuko dugu denon artean; zazpi txoko ditu. Egokitu zaigun gelan, zer egin ohi dugun azalduko dugu, koplatan. Abesterakoan, gure etxe zatia itsatsiko dugu arbelean, zati guztiekin etxea osatuz. Kopla sortzeko, lehen puntua eta oina emango zaigu.
Marrazki hau ikasle taldetxo batek izango du; gainerakoek ez dute ikusiko, jolas amaierara arte.
Taldetxo horrek marrazkia deskribatu beharko du, kopla txikitan. Koplak sortzeko oin bikoteak emango dizkiegu (ikus hurrengo orrian). Beste taldetxoak, koplak entzun ahala, marraztu egingo du deskribatu zaiona. Amaieran, konparatu egingo ditugu ikasleek marraztu dutena eta deskribatzeko egina dagoen marrazki eredua.
Marrazki hau ikasle taldetxo batek izango du; gainerakoek ez dute ikusiko, jolas amaierara arte.
Taldetxo horrek marrazkia deskribatu beharko du, kopla txikitan. Koplak sortzeko oin bikoteak emango dizkiegu (ikus hurrengo orrian). Beste taldetxoak, koplak entzun ahala, marraztu egingo du deskribatu zaiona. Amaieran, konparatu egingo ditugu ikasleek marraztu dutena eta deskribatzeko egina dagoen marrazki eredua.
Marrazki hau ez dugu erakutsiko, jolas amaierara arte.
Kide batek (irakaslea izan daiteke), marrazki hau deskribatuko du, kopletan (ikus kopla sorta, hurrengo orrian); gainerako partaideek, koplak entzun ahala, deskribatzen dena marraztu behar dute.
Amaieran, nork bere marrazkia erakutsiko du: ea nor hurbildu den gehien irudi honetara!
Eresia edo hileta-kanta honen hitzak XV. mendekoak dira; eresian Miliaren ahizpak (izenik ez da ezagutzen) eta koinatak (Santxa Ortizek) hartzen dute hitza. Hiletetan eresiak emakumeek abesten zituzten. Hemen entzungai Habia Taldearen bertsioa.
A-tik Z-ra, hitz ezkutua zein den igarri beharko dugu; hitz ezkutua KIROL bat da, edota kirolari lotutako hitz bat. Kopla doinuan puntua jarriko zaigu, hitzari buruzko pista emanez. Puntua erantzun beharko dugu, hitz ezkutua asmatuz; erantzun zuzenak errimatu egiten du!
Jolasa paperean egin genezake (PDFa deskargatuz) edo pantailaz.
Andoni Egaña aitona xahar aberatsa da eta bere herentzia nori utzi erabaki behar du: alabari (Maialen Lujanbiori) edo-ta semeari (Sebastian Lizasori). Horretarako elkarrizketan ariko da bakoitzarekin, galdera-erantzunetan.
40 urteko aldea dute Xabat Illarregik (2001) eta Andoni Egañak (1961). Bakoitzaren egunerokoaz, kezkez, bizitzeko moduez jardungo dute, galdera-erantzunetan.
Txaber eta Onintza lagunak dira. Bidaiatzea gustuko dute eta beti joan izan dira urruneko herrialdeetara. Euskal Herria ezagutzen ez dutela-eta, aurten alderik alde zeharkatzeko plana egin dute. Bidaiaren erdi-aldera harrituta daude, ze ezezaguna zaien etxekoa.
"Galdu eta irabazi" sortan baliatutako oinak idatziko ditugu arbelean: bertso bakoitzeko 4 oinak idaztean, saiatuko gara oin zerrenda hori luzatzen, ahal beste. Behin zerrendak osatuta, puntutan egingo dugu: kirol lehiaz ariko gara gu ere, "Urxo xuri pollit" bat doinuaz.
Ipuin kontalaria da Alaia eta publikoan eserita dagoen haurra da Jexux Mari. Hasi da Alaia ipuina kontatzen eta, minutuero, komentarioak eta galderak egiten dizkio Jexux Marik: "Eta hori zergatik?", "Baina katagorriek ez dute hitz egiten...".
Kopla sorta osatuko dugu. Kopla bakoitzean, bigarren puntu egokia zein den asmatu beharko dugu; aldiro hiru aukera emango zaizkigu, eta horietan neurriz egoki datorrena azpimarratuko dugu. Kontuz hankaluzerik/hankamotzik egin gabe! Fitxa gelaratzeko, bi formatu ditugu aukeran: orrialde bakarrean kopla sorta osoa izatea bistan, edo orrialde bakoitzean kopla bat osatzea (formatu handian gelaratzeko).
Aldiro, talde osoak kide bati botako diogu kopla: lagun hori zertan den ona esanaz.
Kopla denak entzuten dituenean, bere erantzuna botako digu.
Ondoren, taldeko beste kide bati botako diogu denok kopla.
Horrela, txandan txandan, kide denok guri buruzko koplak entzun eta gure erantzuna bota arte.
Horretarako, aukeran emango zaizkigu oin bikoteak.
Gutako bat irakaslea izango da eta, atzeko bertsolariak, bere ikasleak izango dira. Irakasleak gelako ordezkaria hautatu behar du, atzeko ikasleen artean. Ikasle bakoitzak bere izaera berezia du (atzeko bertsolari bakoitzari bere rola zehaztuko zaio): ikasle lotsatia, despistatua, pailazoa, ikastuna, guaia, sasijakintsua. Irakasleak atzeko ikasle bakoitzari kopla botako dio, ordezkari hautatuko duen ala ez esanez; horretarako 2 oinak izango ditu eskura. Gero, atzeko ikasle bakoitzak bere erantzuna botako du, kopla sortzeko bere 2 oinak papertxoan idatziz.
Atzekoei kantatzeko ariketa egingo dugu, bat-batean. Horretarako gaia emango zaigu eta atzeko bakoitzari kopla bana botatzeko 2 oinak ere emango zaizkigu. Gero, atzekoek erantzun egin beharko dute beste kopla banarekin; atzekoek, nahi badute, euren erantzuneko kopla sortzeko, erabiliko dituzten 2 oinak papertxo batean idatzi ditzakete.
Ofizioka aritzeko gaia emango zaigu, bakoitzari pertsonaia edo rol bat zehaztuz (A eta B). Pertsonaia bakoitzak 2 oinen zerrenda izango dugu eskura, kopletan sortu dezagun elkarrizketa.
8ko txikian puntutan ariko gara, progresioan. Lehenik, puntu erdiak osatzen (6ak emanda). Ondoren, lehen puntua emana izango dugu eta puntutan jarrai dezagun 3 oinak izango ditugu begibistan.
8ko txikian puntutan egingo dugu, ikasle bakoitzak puntu bat abestuz. Puntu erdiak sortzen ariko gara: bigarren puntu lerroak eginda emango zaizkigu (6ak) eta guk lehen puntu lerroak sortuko ditugu (7ak).
8ko txikian puntutan egingo dugu, ikasle bakoitzak puntu bat abestuz. Puntu erdiak sortzen ariko gara: bigarren puntu lerroak eginda emango zaizkigu (6ak) eta guk lehen puntu lerroak sortuko ditugu (7ak).
Karta jokoaz ariko gara. Mahai gainean fruten marrazkiak dituzten kartak jarriko ditugu, bistan. Gainerako kartetan, aldiro puntua jarriko zaigu, fruta baten pista emanaz; guk, zein fruta den topatu beharko dugu irudien artean. Adi! Erantzun zuzenak (fruta izenak) errimatu egiten du-eta! Karta eskuratzeko, puntua erantzun beharko dugu (fruta izena oin gisa erabiliz).
Karta jokoaz ariko gara. Kartan egokitu zaigun pertsonaiari buruzko pistak emango ditugu, koplatan, puntuari erantzunez. Ea gure saioaren amaieran, entzuleek asmatzen duten zein pertsonaia den! Kopla doinuan, aldiro puntua jarriko zaigu, gure pertsonaiari buruzko galderak eginez; guk erantzun egin beharko diogu galderari, pistak emanez. Gure erantzuna sortzeko, oina ere emango zaigu.
Karta jokoaz ariko gara. Kartan egokitu zaigun objektuari buruzko pistak emango ditugu, bi kopletan. Ea entzuleek asmatzen duten zer den! Koplak sortzeko, lehen puntua emango zaigu eta guk bigarren puntua sortu dezagun, bi oin emango zaizkigu aukeran. Adi: gure azken koplak errimatu egingo du-eta, erantzun zuzenarekin.
Karta jokoaz ariko gara. Kartan egokitu zaigun lanbideari buruzko pistak emango ditugu, bi kopletan. Ea entzuleek asmatzen duten zein lanbide den! Koplak sortzeko, oin bikoteak emango zaizkigu. Adi: gure azken koplak errimatu egingo du-eta, erantzun zuzenarekin.
Karta jokoaz ariko gara. Kartan egokitu zaigun animaliari buruzko pistak emango ditugu, bi kopletan. Ea entzuleek asmatzen duten zein animalia den! Koplak sortzeko, oin bikoteak emango zaizkigu. Adi: gure azken koplak errimatu egingo du-eta, erantzun zuzenarekin.
16-18 urteko ikasleekin lantzeko bertso sorten antologia. Bat-batean jarduteko baliagarriak izango zaizkigun doinuak ere ikasiko ditugu bertso sorta hauen bidez. Iraganeko bertsolariak, pasadizoak eta historiako gertaerak zein egungo bertsolariak eta gaiak lantzeko bide ere emango digute.
14-15 urteko ikasleekin lantzeko bertso sorten antologia. Bat-batean jarduteko baliagarriak izango zaizkigun doinuak ere ikasiko ditugu bertso sorta hauen bidez. Iraganeko bertsolariak, pasadizoak eta historiako gertaerak zein egungo bertsolariak eta gaiak lantzeko bide ere emango digute.
12-13 urteko ikasleekin lantzeko bertso sorten antologia. Bat-batean jarduteko baliagarriak izango zaizkigun doinuak ere ikasiko ditugu bertso sorta hauen bidez. Iraganeko bertsolariak, pasadizoak eta historiako gertaerak zein egungo bertsolariak eta gaiak lantzeko bide ere emango digute.
9-11 urteko ikasleekin lantzeko bertso sorten antologia. Bat-batean jarduteko baliagarriak izango zaizkigun doinuak ere ikasiko ditugu bertso sorta hauen bidez. Iraganeko bertsolariak, pasadizoak eta historiako gertaerak zein egungo bertsolariak eta gaiak lantzeko bide ere emango digute.
Hitz egin dezagun nork gure buruaz: gure zaletasun, bertute eta ajeez! Koplatan, galdera-erantzunetan ariko gara. Jarritako puntuari erantzungo diogu, kolpe bakarrean. Bi oin aukeran emango zaizkigu, egokien datorkiguna hautatu dezagun.
COVID-aren harira dauden neurriekin, Olentzerok etortzerik izango duen kezkatuta daude Onintza eta Unai. Bideo-dei bidez Olentzerorekin jarri dira harremanetan. Ikus ditzagun galdera-erantzunetan!
Puntuan esango zaigu asmakizuna, guk puntuari erantzunez zer den esan dezagun. Erantzun zuzenak errimatu egiten du. Ezin asmatu bagabiltza, bigarren pista soinua entzutea izango da!
Puntuka galdera-erantzunak eginez, pertsonaia ezkutua nor den igarri beharko du Irati Majuelok. Jokin Altuna pilotaria da... Ea pista onak emanez laguntzen dion Ander Perezek. Jolastuko al dugu guk ere?
Asmakizunetan jolastuko dugu, "Ikusi nuanean" doinuaz, puntu erantzunetan. Irakasleak pentsatuko du pertsonaia edo objektu bat eta guk zer den igerri beharko dugu. Horretarako, guk puntu batean galdera botako diogu eta berak erantzungo digu, pistak emanez. Ea asmatzen dugun zer den!
Karta jokoaz ariko gara. Karta bakoitzean marrazki bat dugu; irudi horrek zein hitz adierazten duen pentsatu beharko dugu. Irudien artean, errimatzen duten bikoteak topatu beharko ditugu. Bi oin horiekin kopla bota ezkero, bi kartak guretzat! Ea nork eskuratzen dituen karta gehien...
Andoni gastronomiako kritikaria da. Sebastianen jatetxera sartu, bazter guztiak miatu eta galdezka hasiko zaio Sebastiani, zorrotz... Ez dago ixilik egoteko txefa! Ikusi nuanean doinuan, galdera erantzunetan egindako saio ederra.
Gurasoak asteburu pasa joan dira eta anaia eta biok gaude etxean bakarrik... Zer gertatuko ote da? Koplaz kopla, istorio bat kontatuko dugu, ea nora garamatzan bideak! Horretarako, lehen puntua eta oina emango zaigu.
Errimategi bakoitzarekin, ariketa hauek egin genitzake: Kopla txikian puntu erdika, kopla txikian oina emanda puntu bat sortzen, 2 oinak emanda, zortziko txikian puntu erdika, 5 hitz konkretuak, 8 oin emanda eta loreak.
Bertsolariek publiko artera jeitsi eta lortu beharko dute norbaitek irrintzi bat botatzea, beste norbaitek 50€ko biletea ematea, eta sinadura bat marraztea bertsolarien gorputzean. Lortuko ote dute?
Karta jokoaz, asmakizunetan jolastuko dugu. Emozio bat emango zaigu, koplan deskribatu dezagun. Ea entzuleek asmatzen duten zein emozio den! Koplan puntu erdi bat (7a) sortzea izango da gure lana.
Zerk jartzen gaitu sutan gori-gori? Eta zer egin genezake halako egoeratan? Binaka jarri eta egin dezagun koplatan! Lagun batek, zerk haserrearazten gaituen egoera bat deskribatuko du. Beste lagunak, horrelakoetan zer egin genezakeen proposatuko du.
